Phục hồi sầu riêng sau thu hoạch: 7 bước chuẩn cho vườn Tây Nguyên

Sau mỗi vụ, cây sầu riêng đã dốc sức suốt 4–5 tháng để nuôi trái. Bộ rễ tơ suy giảm, lá già, dinh dưỡng dự trữ trong thân cạn kiệt, thân cành bám đầy rong rêu và nấm bệnh. Nếu bà con bỏ qua giai đoạn phục hồi sầu riêng sau thu hoạch, cây sẽ ra cơi yếu, không đủ lá để phân hóa mầm hoa, vụ sau mất năng suất và rất dễ suy cây kéo dài nhiều năm.

Bài viết này, BVTV Bốn Sơn – Nông Dược Xanh tổng hợp quy trình phục hồi sầu riêng sau thu hoạch theo đúng điều kiện Tây Nguyên, từ kinh nghiệm tư vấn thực tế cho nhà vườn ở Krông Năng, Đắk Lắk. Bà con đọc kỹ từng bước, đối chiếu với vườn của mình rồi mới làm.

Mục tiêu của giai đoạn phục hồi sầu riêng sau thu hoạch

Ở Tây Nguyên, vụ thu hoạch sầu riêng rơi vào khoảng tháng 7 đến tháng 10, thu làm nhiều đợt, vườn thu muộn có thể kéo sang đầu tháng 11. Giai đoạn này vẫn đang mùa mưa, đến cuối vụ mưa mới thưa dần. Cây cần 1 đến 3 tháng để lấy lại sức.

Cả giai đoạn này chỉ có một mục tiêu: cây có bộ lá mới già, dày, xanh đậm và bộ rễ khỏe trước khi cắt nước làm bông. Ở Krông Năng và các vùng lân cận, thời điểm cắt nước thường rơi vào giữa tháng 1 đến cuối tháng 2, tức trước hoặc sau Tết Nguyên đán tùy vườn.

Mỗi cơi đọt mất khoảng 45–50 ngày từ lúc nhú đến lúc lá già. Tính từ ngày cắt trái cuối cùng đến lúc cắt nước, bà con thường có 3–5 tháng. Vì vậy số cơi thực tế tùy vào thời điểm thu:

• Vườn thu sớm tháng 7–8: đủ thời gian làm 2 cơi hoàn chỉnh. Đây là trường hợp lý tưởng.
• Vườn thu chính vụ tháng 9–10: phần lớn nhà vườn Tây Nguyên làm 1 cơi thật khỏe, hoặc làm cơi lỡ, tức ép thêm khoảng nửa cơi rồi làm già lá nhanh để kịp cắt nước. Cơi lỡ đòi hỏi cây phải khỏe từ đầu, bộ rễ tốt và bà con phải bám sát dinh dưỡng, không phải vườn nào cũng làm được.

Dù 1 cơi, 1,5 cơi hay 2 cơi, điểm chung là lá phải già thật, dày thật trước khi cắt nước. Cơi non hoặc lá mỏng mà cắt nước thì cây vừa không ra bông tốt, vừa dễ rụng lá, suy cây. Toàn bộ lịch bên dưới được xếp theo mốc đó.

Kiểm tra vườn trước khi bắt đầu phục hồi

Nhiều nhà vườn cắt trái xong là tỉa cành, bón phân, kích cơi ngay. Đây là sai lầm phổ biến nhất. Rễ chưa khỏe, đất còn úng, bệnh chưa xử lý thì bón bao nhiêu cũng không vào cây. Trước khi vào quy trình, bà con đi vườn kiểm tra 4 điểm:

Chỉ khi cả 4 câu trả lời đều là "Có" thì mới cho cây bước vào cơi phục hồi. Điều kiện của cây quan trọng hơn lịch cố định theo ngày.

Quy trình 7 bước phục hồi sầu riêng sau thu hoạch

Bước 1: Tỉa cành, tạo tán sau khi thu xong hoàn toàn 5–7 ngày

Sầu riêng thu làm nhiều đợt, nên chỉ tỉa khi đã cắt hết trái trên cây. Sau đợt cắt cuối, cho cây nghỉ 5–7 ngày rồi mới tỉa. Tỉa ngay lúc vừa cắt trái, cây đang kiệt sức lại thêm vết thương lớn, rất dễ sốc và bị nấm xâm nhập qua vết cắt. Chọn những ngày trời nắng ráo để tỉa. Cắt bỏ:

• Cuống trái còn sót trên cành. Để lại vừa tốn dinh dưỡng vô ích vừa là cửa cho nấm xâm nhập.
• Cành khô, cành sâu bệnh, cành gãy do đỡ trái, cành bị sâu đục thân phá nặng không còn phục hồi được.
• Cành vượt, cành mọc đứng, cành mọc ngược vào trong tán, cành ốm yếu.
• Cành thấp dưới 1 m tính từ mặt đất. Vườn Tây Nguyên mưa nhiều, tán thấp sát đất rất dễ nhiễm nấm từ đất bắn lên.

Vết cắt lớn hơn 2 cm phải bôi thuốc trừ nấm hoặc keo liền da. Cành bệnh phải đưa ra khỏi vườn tiêu hủy, tuyệt đối không để dưới gốc.

Xử lý xì mủ cùng lúc tỉa cành. Cạo sạch phần vỏ bệnh đến phần gỗ lành, để khô rồi bôi thuốc có hoạt chất Metalaxyl hoặc Fosetyl-aluminium. Làm xong bước này trước khi bón phân, vì nếu Phytophthora còn trong thân thì bón phân chỉ nuôi bệnh.

Bước 2: Vệ sinh vườn và dọn rãnh thoát nước

Thu gom toàn bộ trái rụng, cành cắt, lá rụng dưới tán đem ra khỏi vườn. Mặt đất thoáng thì nấm bệnh mất chỗ trú ngay sát bộ rễ.

Kiểm tra và dọn rãnh thoát nước ngay lúc này. Tây Nguyên sau thu hoạch vẫn còn mưa, vườn đọng nước là rễ tơ chết trước khi kịp phục hồi.

Bước 3: Rửa vườn sau 10–15 ngày

Cho cây nghỉ 10–15 ngày sau khi cắt trái rồi mới phun rửa vườn. Rửa vườn quá sớm khi cây chưa kịp hồi thì cây dễ bị sốc.

Mục đích của rửa vườn là tẩy sạch rong rêu, tảo đỏ, nấm mốc bám trên thân, cành và lá.

• Thuốc: dùng các gốc đồng như Copper Oxychloride, Copper Hydroxide hoặc dung dịch chuyên rửa vườn. Nhà vườn theo hướng sinh học có thể dùng đồng nano.
• Cách phun: ướt đẫm hai mặt lá, thân và cành. Phun 2 lần cách nhau 5–7 ngày.
• Thời điểm trong ngày: sáng sớm hoặc chiều mát để cây không mất nước.
• Quét vôi thân từ gốc lên 1 m để phòng nấm và sâu đục thân.
• Có thể pha thêm thuốc trừ sâu vào lần rửa vườn để diệt luôn rầy nhảy, rầy xanh, sâu đục thân còn tồn dư từ vụ trước.

Bước 4: Cải tạo đất, nâng pH và phục hồi bộ rễ

Đây là bước hay bị làm tắt nhất nhưng lại quyết định chất lượng của cơi đọt sau. Làm sau rửa vườn 5–7 ngày.

1. Rải vôi hoặc lân nung chảy càng sớm càng tốt để nâng pH và bổ sung Canxi, Magie. Đất đỏ bazan Tây Nguyên thường chua, nhưng lượng vôi phải dựa trên pH đo được của từng vườn, không dùng một con số chung cho mọi vườn.
2. Xới nhẹ mặt đất sâu 5–10 cm, trong phạm vi từ giữa tán ra đến mép tán. Không xới sát gốc và không xới sâu để tránh đứt rễ.
3. Xử lý nấm đất và tuyến trùng nếu bước kiểm tra thấy rễ thối đen. Tưới gốc bằng thuốc trừ Phytophthora nhóm Phosphonate hoặc Metalaxyl kết hợp với Thuốc tuyến trùng rễ.
4. Tưới Humic kích rễ tơ: 1 kg Humic USA pha với 200–400 lít nước, tưới 30–50 lít cho mỗi cây.  kết hợp nấm đối kháng Trichoderma.

Bước 5: Bón phân phục hồi sầu riêng sau thu hoạch

Nguyên tắc quan trọng nhất: bón hữu cơ trước, bón khoáng sau. Hữu cơ bón ngay sau khi xới đất để cải tạo đất và kích rễ. Sau 10–15 ngày, khi rễ tơ đã ra, mới bón phân khoáng để cây hút được. Không bón NPK dồn một lần.

Phân hữu cơ, bón ngay sau xới đất. Liều cho cây trưởng thành, chọn một trong các dạng:

Bổ sung thêm trung lượng Canxi – Magie – Lưu huỳnh khoảng 300–400 g mỗi cây, rải đều theo mép tán cùng lúc bón hữu cơ. Trung lượng chỉ cần lượng nhỏ để bổ sung cho cây, không phải bón nhiều như phân nền; bón dư dễ làm mất cân đối với kali và vi lượng.

Phân khoáng NPK, bón khi cây nhú đọt.

• Công thức: đạm và lân cao hơn kali, tỷ lệ khoảng 2-2-1 hoặc 3-2-1. Ví dụ các công thức  16-16-8, 30-10-10 hoặc 20-10-10 có bổ sung trung vi lượng.
• Liều: tổng 3–4 kg mỗi cây, chia 2 đợt cách nhau 25–30 ngày, tương đương 1,5–2 kg mỗi lần. Đợt 1 bón khi cây nhú cơi 1. Đợt 2 bón khi cơi 1 chuyển lá lụa để nuôi lá dày và kéo cơi 2 hoặc cơi lỡ nếu còn thời gian; nếu chỉ làm 1 cơi thì đợt 2 giảm đạm, tăng lân và kali để lá già nhanh.

Phân bón lá. Phun loại có đạm cao hoặc acid amin, đạm cá, humic để cơi ra nhanh, lá to và dày. Phun định kỳ 10–15 ngày một lần, ướt đều hai mặt lá. Nhiều bà con bỏ qua phân bón lá ở giai đoạn này, rất đáng tiếc vì đây là cách nhanh nhất để lá đạt diện tích tối đa.

Bước 6: Tưới nước giữ ẩm đều

Sau thu hoạch ở Tây Nguyên có những đợt mưa không đều. Bà con cần tưới giữ ẩm đều khi đất khô để cây hút được phân và để chủ động điều khiển chu kỳ sinh trưởng đến lúc cắt nước làm bông.

Lịch tham khảo: tuần đầu sau bón hữu cơ tưới hằng ngày, từ tuần thứ hai tưới 7–10 ngày một lần tùy lượng mưa. Tuyệt đối không để úng.

Bước 7: Nuôi cơi đọt và làm già lá

Mỗi cơi khoảng 45–50 ngày từ nhú đến lá già. Số cơi tùy thời gian còn lại đến lúc cắt nước như đã nói ở phần mục tiêu: thu sớm làm 2 cơi, thu chính vụ làm 1 cơi khỏe hoặc cơi lỡ.

• Sâu hại đọt non: rầy xanh, rầy nhảy, bọ trĩ, nhện đỏ tấn công mạnh khi lá còn non. Phun khi đọt vừa nhú và khi lá lụa, luân phiên các hoạt chất Cartap,  Acetamiprid, Imidacloprid, Thiamethoxam, Fenpropathrin... Có thể pha chung với phân bón lá để tiết kiệm công.
• Nấm trên lá: phun thuốc trừ nấm như Mancozeb, Hexaconazole hoặc Trifloxystrobin kết hợp Tebuconazole ở giai đoạn lá lụa.
• Bón NPK đợt 2 khi cơi 1 chuyển lá lụa. Còn thời gian thì kéo cơi 2; không còn thì chuyển sang làm già lá.
• Làm già lá nhanh khi cần kịp mốc cắt nước: ngưng phân đạm, phun phân bón lá lân và kali cao như MKP 0-52-34 hoặc các công thức 10-60-10, 6-30-30 định kỳ 7–10 ngày một lần, kết hợp giảm dần nước tưới. Lá chuyển từ xanh nhạt sang xanh đậm, dày, cứng là đạt.
• Cơi lỡ: khi cơi 1 vừa già mà còn khoảng 4–6 tuần đến lúc cắt nước, có thể kích thêm cơi lỡ bằng phân bón lá đạm cao, rồi làm già ngay khi lá chuyển lụa. Chỉ làm cách này với cây khỏe, rễ tốt; cây suy thì dừng ở 1 cơi.
• Lá cơi cuối già, dày, xanh đậm và đồng đều trên tán là dấu hiệu cây đã sẵn sàng bước vào giai đoạn cắt nước làm bông.

Lịch phục hồi sầu riêng sau thu hoạch theo ngày

Tính từ ngày cắt đợt trái cuối cùng trên cây là ngày 0:

Mốc ngày là khung tham khảo. Bà con lấy ngày dự định cắt nước của vườn mình làm đích, tính ngược lại để quyết định làm 1 cơi, cơi lỡ hay 2 cơi. Không bám cứng theo lịch.

7 sai lầm thường gặp khi phục hồi sầu riêng sau thu hoạch

1. Bón NPK ngay khi vừa cắt trái, lúc rễ tơ chưa có. Phân trôi, cây không hút được, dễ sốc.
2. Bón dồn một lần thay vì chia theo cơi đọt.
3. Tỉa cành, rửa vườn quá sớm khi cây vừa cắt trái chưa kịp nghỉ. Tỉa cành phải chờ 5–7 ngày, rửa vườn chờ 10–15 ngày sau khi thu xong hoàn toàn.
4. Để cuống trái sót và cành bệnh dưới gốc, tạo ổ nấm ngay sát rễ.
5. Lạm dụng chất ức chế sinh trưởng như Paclobutrazol ở vụ trước, siết nước quá lâu, để quá nhiều trái. Cây suy nặng thì thời gian phục hồi phải kéo dài hơn và liều phân phải chia nhỏ hơn.
6. Bỏ qua phân bón lá ở giai đoạn nuôi cơi.
7. Dùng một công thức cho mọi vườn. Mỗi vườn khác nhau về pH, tuổi cây, mức độ suy và lượng trái vừa thu. Phải đo và quan sát trước khi quyết định liều.

Câu hỏi thường gặp

Sau thu hoạch bao lâu thì bón phân cho sầu riêng? Bón hữu cơ khoảng ngày 20–25 sau khi cắt trái, sau khi đã tỉa cành, rửa vườn và xới đất. Phân khoáng NPK bón sau hữu cơ 10–15 ngày, khi cây bắt đầu nhú đọt.

Phục hồi sầu riêng sau thu hoạch mất bao lâu? Khoảng 1–3 tháng để cây lấy lại sức. Toàn bộ giai đoạn từ cắt trái cuối đến cắt nước làm bông ở Tây Nguyên thường kéo dài 3–5 tháng, tùy vườn thu sớm hay muộn.

Thu hoạch xong bao lâu thì tỉa cành sầu riêng? Sau khi cắt hết trái trên cây 5–7 ngày. Không tỉa ngay lúc vừa cắt trái vì cây đang kiệt sức, dễ sốc và nhiễm nấm qua vết cắt.

Cây sầu riêng cần mấy cơi đọt trước khi làm bông? Lý tưởng là 2 cơi, nhưng ở Tây Nguyên với vụ thu tháng 9–10 thì phần lớn nhà vườn làm 1 cơi thật khỏe hoặc cơi lỡ khoảng 1,5 cơi rồi làm già lá nhanh. Quan trọng nhất không phải số cơi mà là lá cơi cuối phải già, dày, xanh đậm trước khi cắt nước.

Cơi lỡ là gì? Là cách ép cây ra thêm khoảng nửa cơi sau cơi 1 khi thời gian đến lúc cắt nước không đủ cho một cơi trọn vẹn, rồi làm già lá nhanh bằng phân bón lá lân, kali cao và giảm nước. Chỉ nên làm với cây khỏe, bộ rễ tốt.

Ở Tây Nguyên cắt nước làm bông sầu riêng vào tháng nào? Khoảng giữa tháng 1 đến cuối tháng 2, trước hoặc sau Tết Nguyên đán tùy vườn và tùy thời tiết năm đó.

Rửa vườn sầu riêng bằng thuốc gì? Dùng thuốc gốc đồng như Copper Oxychloride, Copper Hydroxide hoặc dung dịch Booc-đô, phun 2 lần cách nhau 5–7 ngày, ướt đẫm thân cành và hai mặt lá.

Vườn ở Tây Nguyên có làm giống quy trình miền Tây được không? Không nên áp dụng nguyên xi. Miền Tây thu hoạch tháng 3–5, vườn liếp có mương nước; Tây Nguyên thu tháng 7–10, đất dốc, đang mùa mưa, độ cao khác hẳn. Lịch và cách tưới phải theo điều kiện Tây Nguyên.

-----------------------------

Bà con vừa thu xong một vụ, cây đang mệt. Đây là lúc quyết định vụ sau được hay mất. Quy trình trên là khung chung, còn liều vôi bao nhiêu, bón hữu cơ loại gì, cây suy nặng thì kéo cơi kiểu nào, phải nhìn đúng vườn của mình mới nói được.

BVTV Bốn Sơn – Nông Dược Xanh tư vấn kỹ thuật miễn phí cho bà con, cung cấp hàng chính hãng và đồng hành cùng nhà vườn. Bà con cần đi vườn xem rễ, xem đất, hay cần chọn đúng phân thuốc cho từng giai đoạn, cứ liên hệ:

• Điện thoại / Zalo: 0834 047 147
• Website: nongduocxanh.com
• YouTube: Nông Dược Xanh TV
• Nhật ký thông minh cho nhà vườn: sovuonxanh.com

Nông Dược Xanh - Giải pháp nông nghiệp bền vững.